EPHEMERA NEDİR?

GÜNDELİK YAŞAMIN GELİP GEÇİCİ BELGELERİ

Kimilerine göre tarih iki bölümden oluşur: Bir yarısı kütüphane raflarındadır, diğer yarısı ise çöp kutularında. Genel anlamda ephemera bu ikincisini uğraş alanı seçen bir hobinin ya da onun ötesinde bir başka sosyal tarihçiliğin adıdır. Bu tarihçilik, resmi ve yarı resmi tarihin ciddiye almadığı "günlük yaşamın küçük ve geçici belgeleri" üzerine kuruludur. Bu belgeler geçmiş dönemlerin yaşantısını daha geniş ve daha geçerli açıklamalar getirecek kanıtlar sunmaktadır. Geçmiş yeniden oluşturulurken, eldeki belgeler kadar ve kimi zaman onlardan daha çok, farkına varılmayıp atılanlarla, önemsediğimiz kimi belgeler büyük önem taşımaktadır. Bu tür bir konuyu kendisine uğraş seçen ephemera koleksiyonculuğu ise gün geç tikçe önem kazanmakta, bir hobinin dışında tarihçiliğe eş bir kulvarda koşarak hızla yaygınlık kazanmaktadır.

Ephemera sözcüğü Grekçe epi (hakkında) ve hemera (gün) sözcüklerinin bir araya gelmesinden oluşmuştur. Sözlüklerde bu kelime "kısa ömürlü her şey" anlamında kullanılmaktadır. Zoolojide kısa ömürlü böceklere bu ad verilmektedir. Bu kelimeyi çağrıştıran ephemerid, kısa ömürlü su sineği, ephemeris ise takım anlamına gelmektedir. Ayrıca ephemeridea, ephemerae, ephemeron, ephemerides de çeşitli tanımlamalar için bilimsel olarak kullanılmaktadır. Bu kelime bugünkü anlamda ilk kez 1751 tarihinde Dr. Johnson'ın The Ramber yapıtında ".. Bu bir günün sayfaları, öğrenmenin ephemeraları.." şeklinde yer almıştır. Yazar, "bir günün sayfaları" ile günlük gazeteleri tanımlamıştır.

Ephemeranın net bir tanımını yapmak oldukça zordur. Ve bu konuyla uğraşan çeşitli dernekler kendilerince tanımlar üreterek en yakışanı ve en özgününü bulmak için adeta yarışmışlardır. En kısa ve yaygın olanı ise "gündelik yaşamın gelip geçici belgeleri" şeklindedir. Kasım 1975 tarihli ilk Ephemera gazetesinde ise tanım şöyledir: Kısa süreli kullanım için üretilmiş basılı ve el yazması belgeleri kapsayan her şey 1980 ile 1990 arasında bu tanımlamanın kesin bir şekil alması için çeşitli fikirler üretilmiştir. Sonuçta, bu terim şu özellikleri taşımaktadır:

1. Kağıttan yapılmış (genellikle basılı, bazen el yazması),

2. Genellikle iki boyutlu (ancak paket, ilaç ve kibrit kutuları olabilir),

3. Genellikle gelip geçici (ancak kimi zaman evlilik belgesi ya da krala ve sultana ait bir bildiri olabilir),

4. Genellikle okula devam kağıdı, pusula, etiket gibi rasgele evraklar (ancak çok değerli bir ödül sertifikası da olabilir).

Ephemera tanımının dışında bir değer sorun da yazılı belgelerin risale mi, yoksa kitap mı olduğu hakkında belirsizliktir. Günümüzde 32 sayfaya kadar olanlar risale, bunun daha fazlasının kitap olarak tanımlanması kesinleşmiştir. Bu ve benzer tüm sorunlar, koleksiyoncular ya da bu konuda uğraşan uzmanlar tarafından bireysel olarak çözüme ulaştırılmakta, kabul gördüğü oranda yaygınlaşıp benimsenmektedir.

Bugüne dek bulunmuş en eski ephemera malzemesi MÖ 300 yılına ait bir papirüstür. MS 100'de İngiltere'de bulunan Roma dönemine ait ephemeralar arasında ise savaş kayıtları, inşaat malzemelerine ilişkin faturalar, bir askerin ailesine yazdığı mektup ve ayakkabı imalatçılarına ait belgeler yer almıştır.

Bilinen en eski ephemerist ise Samuel Pepys'tir (1633-1703). Ünlü bir günlük yazarı olan Pepys'in biriktirdikleri arasında halk türküleri, sokak edebiyatının ürünleri ve etiketler bulunmaktadır. O dönemi ait çoğu kişi tarafından çok değersiz olarak tanımlanan bu nesnelerin koleksiyonunun sistematik bir şekilde yapan Pepys, günümüze bir açıdan yararlar sağlayan büyük bir arşiv bırakmanın üstesinden gelmiştir. Pepys'in değeri ancak yıllar sonra anlaşılmış, 1688'de Jean Carvin tarafından yapılan portresi 1980'lerin artalarında Ephemera Derneği'nin amblemi olarak kabul edilmiş ve ayrıca onun adına yapılan bir altın madalya, bu dalda çalışmalar yapan kişileri ödül olarak düzenli şekilde verilmeye başlanmıştır.

Bir diğer ünlü ephemerist ise halk türkülerinin kurtarıcısı olarak tanımlanan John Bagford (1650-1716) olmuştur. Kağıt ve ciltçilik hakkında önemli halk türkülerine ait belgeleri derlemek olmuştur. 1707'de İngiltere Antikacılar Derneği'nin kurucuları arasında yer alıp bu derneğin uluslararası düzeyde tanınmasını sağlamıştır. Bagford'un bir değer ünü de kitaplara karşı gösterdiği aşırı ilgi (!) den gelmektedir. William Blades 1888'de kaleme aldığı The Enemies of Books "Kitap Düşmanları" adlı yapıtında onu "ülkedeki tüm kitapçıları dolaşarak kitap kapaklarını koparan kişi" olarak tanımlamıştır. Gerçekten de Bagford, kitapların içindekilerden çok kapaklan ile uğraşmış ve gördüğü her ilginç kapağa sahip olmak için onları içlerinden ayırmak gibi kolay kolay affedilmeyen bir davranış göstermiştir.

İlk ephemeristlerden biri de halk türkülerini toplayan Thomas Percy'dir (1729-1811). Şair ve aynı zamanda piskopos olan Percy bu konuya bir rastlantı sonucu girmiştir: Bir gün ziyarete gittiği arkadaşının evinde gözüne yerdeki buruşuk kağıt yığınları takılmış ve bunların hizmetçi tarafından şömineyi tutuşturmak için kullanıldığını öğrenince bir kaçına bakmak gereksinimi duymuş; kağıtların bir çoğunun 17. yüzyıla ait el yazması eski şiirler olduğunu anlayınca du bunun gibi yok olmaya ramak kalmış tüm kağıtları toplayarak dünyanın sayılı koleksiyonlarından birine sahip olmuştur.

Amerika'nın en büyük ephemeristi ise Isaiah Thomas'tır (1749- 1831). Amerika Antikacılar Derneği'nin kurucusu olan Thomas, halk türkülerinin yamsıra, haftalık gazetelere de büyük ilgi duymuş ve dünyanın bu konuda da en büyük koleksiyonlarından birini yapmıştır.

İlginç ve büyük ephemera koleksiyoncularından biri de Amerikalı ev kadını Bella C. Landauer'dir. (1875-1909). 1923 yılında kitap kapaklarını toplarak koleksiyonculuğa başlayan Landauer, kısa sürede koleksiyoncuların koleksiyoncusu olma yolunda kağıda dönük her şeye ilgi duyup toplamıştır. Topladıklarıyla bir enstitünün kurulmasına zemin hazırlayan bu ev hanımının 400 bin parçadan oluşan koleksiyonu bugün Havacılık Bilim Enstitüsü, Metropolitan Museum of Art, Darmouth College Library ve Baker Library'de sergilenmektedir.

Dünyanın en zengin basılı ephemera koleksiyonu ise 1968'den bu yana Bodleian Library'de teşhir edilmektedir. Müzeler tarafından ciddiye alınarak topladıklarına sahip çıkılan ilk ephemerist ise Jefferson Burduck'tir. Sigara kağıtlarından sakız paketlerine, kahve ve benzeri kağıtların etiketlerinden tebrik kartlarına kadar her bir şeyi biriktiren Burdrick'in tüm topladıkları Metropolitan Museum of Art'ın Baskı Bölümü'nde sergilenmektedir.

Ephemera terimi; biletlerden etiketlere, ilanlardan fotoğraflara ve kartpostallara dek geniş bir yelpaze içerir. Aslında ephemeraya dahil olmayanları saymak, dahil olanları saymaktan daha kolaydır. Bugün basılı ya da yazılı olarak toplanan ve koleksiyonu yapılan yüzlerce kağıt vardır. İlk akla gelenler ise şunlardır: Tahviller, hisse senetleri, şarkı sözleri, notalar, broşürler, davetiyeler, etiketler, tebrik kartları ve zarfları, antetli kağıtlar, kartpostallar, fotoğraflar ve bunlara ilişkin kağıttan aksesuarlar, faturalar, senetler, diplomalar, biletler, afişler, gazeteler, vergi beyannameleri, makbuzlar, diplomalar, pasaportlar, karneler, defterler, aferin ve tahsil belgeleri, tarifeler, ticari pullar (vinyetler), ilanlar, kitap kapakları, dergiler, kartvizitler, senetler, çekler, özel tanıtım kartları, çikolata ve benzeri maddelerin kartları, kibritler, sigaralar, çeşitli objelerin kağıttan kutuları, mektuplar, damgalı ve damgasız zarflar, mönüler, haritalar, risaleler, vd.

Daha kısa ve genel bir tanımlamayla kitabın ve pulun dışında kağıttan yapılan basılı ve yazılı her şey ephemeranın ilgi alanına girmektedir. Bugün ephemera ile ilgili İngiltere, Fransa, ABD, Kanada ve Avustralya'da birbirleriyle bağlantılı uluslararası düzeyde dernekler yer almaktadır. Düzenli olarak sergiler açan, yayımlar yapan ve her yıl belirli aylarda fuarlar düzenleyen bu derneklerin üyeleri arasında koleksiyoncuların yanı sıra, müzeler, üniversiteler ve çeşitli eğitim kuruluşları bulunmaktadır. Kaybolmuş, farkına varılmayan, ya da amiyane bir deyimle es geçilen eski dönemlerin resmini çizmeyi amaçlayan ephemeristler gün geçtikçe çoğalmakta, günlük yaşamın küçük ve geçici belgelerinden derlenen hatırı sayılır koleksiyonlar yaparak bir başka tarihi yazmaktadırlar. Ülkemizde de özellikle son beş yılda bu alanda hatırı sayılır çalışmalar yapılmaktadır.