FİLATELİ TARİHİ ve POSTA HİZMETLERİ

İnsanların gerek fert olarak, gerekse cemiyet olarak birbirleriyle olan münasebetlerini temin eden posta ve dolayısıyla posta pulunun tarihçesi hakkında maalesef elde mevcut birkaç vesika ve bir kaç hikayeden başka, fazla bir doküman mevcut değildir. Konumuzu teşkil eden tarihçeyi iki bölümde tetkik edebiliriz.
 
Dünya'da eski posta hizmetleri ve ilk posta pulu.
 
Dünyadaki eski posta hizmetleri bugünkü anlamı ile posta, insanlar arasındaki haberleşmeyi temin eden bir vasıtadır. Eski devirlerde muntazam bir posta nakliyatı mevcut değildi. Sadece bilinen husus; kralların posta işlerini maiyetlerindeki adamlarına yaptırmış olmalarıdır. Bu adamlar büyük bir özveri ile saatlerce ve hatta günlerce at sırtında giderek bazen de dövüşerek postayı yerine ulaştırmakta idiler. Bu suretle dünyanın ilk postacıları kralların özel adamları veya askeri işlerde kullanılan askeri postacılardır. Tevrat'a göre; postayı ilk defa Asur Hükümdarları icat etmiştir. Elden mektup gönderme usulünü daha sonraları, Yunanlılar ve Romalılar, Asurlulardan örnek almışlardır. Dünyada bilinen en eski postacı Doğu Roma İmparatoru, Flavie Valens‘in postacısı Zenon dur. Zenon o devirde Doğu Roma ile Mısır ve Arabistan arasında haberleşmeyi temin etmekte idi. İlk posta nakliyatı atlı postacılar ve koşucu müvezziler vasıtasıyla, bilahare atlı posta arabaları vasıtası ile yapılmıştır. Ortaçağ‘da posta işleri özel kişiler tarafından, hatta Avrupa‘da, Venedikliler ve Cenevizliler denizaşırı ülkeler arasında postacılık yapmışlardır.
 
Posta pulu gerçek anlamda ilk defa 1840 yılında İngiltere'de ortaya çıkmış ve kısa zamanda tüm dünyaya yayılmıştır. Posta pulunun mucidi de, bu buluşundan dolayı kraliçe tarafından "Sir" unvanıyla onurlandırılmış Rowland Hill adında bir İngiliz bürokrat. Günümüzdeki koleksiyoncular onu "Pulun Babası" olarak tanımlıyorlar.
 
Türkiye'de eski posta hizmetleri ve ilk posta pulu.
 
Prefilatelik - Mühür Devri
 
Memleketimizde ilk posta pulunun 13 Ocak 1863 tarihinde çıkarılmasından önceki posta hizmetlerini PREFİLATELİK-MÜHÜR DEVRİ yani puldan önceki devir olarak nitelemek gerekmektedir. Bu devir üç ana guruba ayrılır.
 
Birinci dönem : Devletin kuruluşundan 1840 yılı sonuna kadar olan devre.

Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşundan, 1840 yılının sonuna kadar olan zaman. Bu devirde Osmanlı İmparatorluğunun hudutları: Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan, Arnavutluk, Macaristan, Almanya (kısmen) ve Adriyatik Denizini takiben Fas, Libya, Mısır, Arabistan, İran, Suriye, Filistin, Kafkasya, Kırım ve Akdeniz'de Kıbrıs Adası, Girit Adası, Rodos Adası ve Ege Denizi'nin bütün Adalarını içine alan gayet geniş bir sahayı kapsamakta idi. Başlangıçta Osmanlı İmparatorluğu'nun hudutlarını genişletmesi devlet ile ordu arasındaki muhaberat imkanlarını zorluyordu. Çok eski devirlerde mevcut olan güvercin postaları artık emin bir vasıta değildi.

Fatih Sultan Mehmet 1453 yılında İstanbul'u fethettiği zaman, Bizans (Doğu Roma) İmparatorluğunda bir posta teşkilatı mevcuttu. Bizans posta teşkilatı zamanla geliştirilerek Tatarlardan meydana gelmiş muazzam bir posta ve haberleşme ağı meydana getirildi. Osmanlı Tatarları adı verilen bu ilk atlı postacılar İmparatorluk dahilinde devlet ile ordu arasındaki muhaberatı temin ediyorlardı. Daha sonraları, Sancak Beyleri ve Valiler kendi Tatar teşkilatlarını kurdular. Daha sonraları İltizam usulü postalarda tatbik edilip sevkıyat işi müteahhitlere verilmeye başlanmıştır. Bu özel posta teşkilatı, Devletçe tayin edilen bir ücret karşılığı özel posta işleri de yapmaya başladılar.
 
İkinci Dönem - Prefilatelik (Mühür Devri) : 1840 yılı sonundan 13 Ocak 1863 tarihine kadar olan devre.
 
Sultan Abdülmecit'in Tanzimat fermanı ile yani 1840 yılının sonundan 13 Ocak 1863 tarihleri arasındaki zaman içindeki posta hizmetleri. Bu tarihte Ahmet Bey'in nezaretinde bir komisyon kurularak 41 maddelik bir nizamname hazırlanmış ve ilk posta teşkilatı kurulmuştur. Bu suretle memleket dahilinde genel bir posta teşkilatı kurularak halkın hizmetine sunulmuştur. İlk posta 7-19 Ekim 1840 tarihinde o zaman DERALİYE denilen, İstanbul ile Edirne arasında başlamıştır. Umumi postaların ulaşım işleri yine Tatarlar vasıtası ile sağlanıyordu. Anadolu Postaları, Yeni Cami'den Haydarpaşa Gar'ına oradan tren ile İzmit'e ondan sonrada beygirlerle gidecekleri yere ulaştırılırdı. En uzak mesafe Bağdat idi. Posta ücreti, mektubun ağırlığına ve gideceği mesafeye göre tespit edilirdi, sonra posta müdürü zarfı mühürleyip zarfın üzerine, ücreti alınmıştır veya ücreti alınacaktır, damgasını basardı. O devirde mektup ağırlığı dirhem ile, mesafesi de saatle ölçülürdü. Kısa mesafeler insan, uzun mesafelerse katır, beygir, deve ve posta arabaları ile yapılırdı.
 
Bu tarihe kadar mektuplar, pul yerine geçen ve her postanenin kendine ait özel mühürleri ile damgalanırdı. Bu sebepledir ki bu zamana mühür devri denilmektedir. Mühürler umumiyetle siyah ve mavi renkte ıstampa ile basılmışlardır. Mühürler üzerinde umumiyetle, An Canibi Postai, An Canibi Postahanei veya Postai Hükümeti yazısı ile altında, şehir ismi ve tarihi yazılıdır. Örnek: An Canibi Postai Bursa 256
 
Üçüncü dönem - Ecnebi Postaları
 
Memleketimizde 1840 ile 1863 yılları arasında, İstanbul'da bulunan yabancı sefaretlerin kendi özel posta seferleri vardı. Bunlar Avusturya Sefareti ile Viyana, Rus Sefareti ile Sen Petersburg arasında mevcuttu. Bu devirde ayrıca 1859 yılında AMİROTE vapur şirketi, İstanbul, Mudanya ve İzmir gibi sahil şehirleri arasında vapurlarla 5-6 ay gibi bir zaman posta hizmeti vermiştir. Bu şirket ayrıca bu gün değeri çok kıymetli olan AMİROTE PULLARI dediğimiz dantelsiz pulları kullanmıştır. Bu pullara ait mektuplar ekseriyetle İdarei Aziziye vapurları ile nakledilmiştir.

Filatelik Devir

Memleketimizde 13 Ocak 1863 tarihinde ilk posta pulu çıkarıldıktan sonraki devirdeki posta hizmetleri.
 
Osmanlı Postaları
 
Bu devreyi 1863 ile 1920 yılları arasında değerlendirmek lazımdır. Sultan Abdülaziz devrinde 1862 yılında Posta Nazırı Agah Efendi hükümete bir teklifte bulunuyor. İngiltere'de 1840 yılından beri tatbik edilen posta pulu ve tek tarife usulünü ele alarak, Türkiye'de de mesafe hesabı yapılmadan daha ucuz, tek bir ücret tarifesi ile ücretlerinin de POSTA PULU vasıtasıyla ödenmesini teklif ediyor. Komisyon posta pulunu kabul ederek diğer teklifleri reddediyor. Bunun üzerine 14 Ramazan 1278 yani 15 Mart 1862 tarihli bir fermanla posta pullarının 23 Recep 1279 yani 13 Ocak 1863 tarihinde ihracı ile kullanılmaya başlanmıştır. Üzerlerinde Sultan Abdülaziz'in Tuğra'sı bulunan bu iki pul mavi ve pembe renklerden oluşuyordu. Bu suretle de memleketimizde Filatelik Devir başlamış bulunmaktadır.
 
İmtiyazlı Ecnebi Postaları
 
Bu devri 1721 ile 1914 yıları arasında değerlendirmek lazımdır. Osmanlı İmparatorluğu'nun yavaş yavaş inkişafı ile bir çok ecnebi devletler, yaptıkları mukaveleyle özel posta teşkilatı kurarak imtiyaz sahibi olmuşlardır. 1721 yılında başlayan bu imtiyazlar neticesinde Avusturya, Rusya, Fransa, İngiltere, Yunanistan, Almanya, Mısır, İtalya, Polonya, Romanya olmak üzere muntazam posta servislerini kurmuşlardır. Osmanlı Postaları bu yüzden çok zarar etmiştir. 1874 yılında kurulan Dünya Posta Birliğine, Osmanlı İmparatorluğu da iştirak etmiş ve bu ecnebi postaların memleketin hakimiyet hakkını ihlal ettiğini savunmuş hatta 1888-1895, 1901-1908 yıllarında yapılan tüm uğraşlara rağmen bir netice alamamıştır.
 
İmtiyazlı yabancı devletler posta işleri için ayrı ayrı pul kullanmakta idiler. LEVANT PULLARI dediğimiz pullar bu devletlerin büroları tarafından kullanılan pullardır. 1865 tarihinde İstanbul dahilinde dağıtım işini yapmak üzere LİANOS ET CİE adlı şirkete imtiyaz verilmiş ve bunun için AYYILDIZLI PULLAR şehir sürşarjı ile 1869 ile 1876 yılları arasında kullanılmıştır. Keza 1868 yılında İzmir ile Antalya arasında bir kaç ay için bir İngiliz vapur kumpanyası da pul çıkarmıştır. ASİA MİNÖR dediğimiz bu pullar çok nadir ve kıymetlidir.
 
Nihayet 1914'te Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra 26 Ağustos 1330 tarihli bir kanun ile Kapitülasyon namı altında yürürlükte olan mali, iktisadi, adli ve idari bilcümle imtiyazların 18 Eylül 1330 tarihinden itibaren lağvedildiği ilan edilmiştir. Bu suretle 1721 yılında 1914 yılına kadar 193 yıl memleket hizmetine ve hükümranlığına tecavüzde bulunmuş olan ecnebi postahaneler 1 Ekim 1914 tarihinde kapatılmıştır. Bu mutlu günü anmak, kutlamak için, 1914 Birinci Londra serisinden yedi pul İMTİYAZI ECNEBİYENİN LAĞVI 1330, ibaresi ile sürşajlanarak aynı gün tedavüle çıkarılmıştır.