DARPHANE ve HATIRA PARA KOLEKSİYONCULUĞU

Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa tarafından 1727 yılında yaptırılan eski Darphane, Topkapı Sarayı'nın avlusunda idi. Aya İrini Kilisesi ile Soğuk Çeşme kapısı arasındaki 17 dönümlük alanda inşa edilen bu yapılar grubunun çevresi yüksek duvarlarla çevrilmişti. Osmanlılar döneminde Darphane, para basımının yanı sıra sarayın ihtiyaç duyduğu altın, gümüş eşya ve hatıra sikkelerinin imalatını da üstlenmişti. 1877 yılında Hazine-i Hassa Nezareti kurulunca Darphane, Dolmabahçe'ye taşındı. İstanbul'da şu anda üç Darphane binası bulunuyor. Şimdilik ikisi çalışır durumda olan Darphanelerden Aya İrini'nin bitişiğindeki eski binada kıymetli kağıtlar üretiliyor. Henüz tamamlanmamış ikinci bina Yeni Bosna'da... Halen Darphane'nin faaliyet gösterdiği ve metal paraların basıldığı üçüncü bina ise, Yıldız yokuşu üzerinde.

Darphane, sadece piyasanın ihtiyacı olan metal paraların üretimiyle uğraşmıyor. Aynı zamanda, Cumhuriyet Meşkuk ve Ziynet altınlarının, tüm resmi mühür ve soğuk damgaların imali, pasaport, nüfus cüzdanı, aile cüzdanı, damga pulu, vize pulu vb. kıymetli kağıtların basım ve dağıtımı, hatıra para ve madalyonların basım ve satışı, kıymetli maden ithalinin takip edilmesi, mahkemelerden gelen talep üzerine ekspertiz raporlarının düzenlenmesi gibi görevleri de yerine getirmekte.

Darphane, hatıra para koleksiyonu yapanların başlıca ilgi merkezi. Bugün Darphanenin 2000'i asil olmak üzere 2500 üyesi bulunmakta. 1960 tarihinden bu yana 197 ayrı çeşitte ve 13 milyonun üzerinde basılan hatıra paralarının ilki, 1960 yılında 830 gram gümüş olarak 4 milyon adet basılan ve Cumhuriyet dönemi hatıra paralarının başlangıcını teşkil eden "27 Mayıs" parası.. 1996 yılında 11 çeşit hatıra para piyasaya süren ve yılı "Gümrük Birliği" parası ile kapatan Darphane, 1997 yılının ilk hatıra parası olarak da kardelen çiçeklerinin simgelendiği gümüş hatıra paraları piyasaya sürmüş. Darphane, bunu takiben "İstanbul Kültür Varlıkları" adıyla özel bir diziye başlamış ve ilk olarak Kız kulesi tanıtılmış. Darphane heykeltıraşı Suat Özyönüm'ün bu özgün çalışması 1,5 gram ağırlığında 22 ayar altın olarak basılmış. Bu dizi, Sultanahmet Meydanı'ndaki Dikilitaş, Dolmabahçe Sarayı, Süleymaniye Camii ile devam edecek.

Hatıra paralar bir tarihi olay veya etkinlik anısına olduğu gibi, ünlü tarihi şahsiyetlerin ölüm ve doğum yıldönümlerinde de çıkarılabiliyor. Mesela 1996 yılı sonlarında Behçet hastalığının tanımlanmasındaki çalışmaları nedeniyle anısına bilim ödülü konan ve tıp literatürüne hastalığı kendi adıyla tescil ettiren Dr. Hulusi Behçet adına da hatıra para bastırılmış. En az 5 bin adet, basılan hatıra paraların fiyatı, içinde bulunan gümüş ve altına bağlı olarak l milyon ile 1.5 milyon lira arasında değişiyor.

Hatıra para adedinin 5 binle sınırlı olmasını Darphane Genel Müdürü Raif Bakova şöyle açıklıyor: "Adet, çok fazla olduğu taktirde koleksiyonerler ilgi göstermiyor. Bu nedenle hatıra paraları sınırlı sayıda basmamız gerekiyor. Paraları da bir yıl süreyle satılığa çıkarıyoruz. Bunların da büyük miktarını satıyoruz. Kalanları da eritiyoruz. Çünkü para piyasada çok durunca itibarını yitiriyor. Fiyatları da Avrupa'ya göre çok düşük tutuyoruz. Bunun sebebi de Türk koleksiyonerlerine daha iyi hizmet vermek. Bu sayede önceden 300 adet olan koleksiyoner sayısını 2 sene içerisinde 3000 asil üyeye çıkardık ve dondurduk."

Hatıra para biriktirme kültür ve hobiyle alakalı olduğu kadar kazançlı bir tasarrufta. Bugün sınırlı sayıda basılmış bazı hatıra paralarının fiyatı 1300 dolara kadar çıkıyor. Raif Bakova hatıra paralara konu seçerken oldukça titiz davrandıklarını genelde o yıl yaşanacak büyük etkinlikleri göz önüne aldıklarını söylüyor. Ayrıca uluslararası konuları da hatıra paralarla ölümsüzleştirmek amaç ediniliyor. Geçen yılın büyük organizasyonu 2.Habitat Zirvesi anısına da madalyon, gümüş ve bronz hatıra parası hazırlanmış. Bu yıl ise, Antalya'da yapılan Dünya Ormancılık Kongresi için hazırlanan hatıra paralar 13 Ekim'de satışa sunuldu.